پیشینه تاریخی جوین

پیشینه دیرین شناسی دشت جوین دوره پارینه سنگی و میانه سنگی

چون کوه های جوین ادامه چین خوردگی های کوهای بینالود می باشد و بلندترین کوه سبزوار در جوین واقع شده؛از طرفی در متون تاریخی اقدم واصح جوین را ولایتی از توس و نیشابور ذکر کرده اند،لذا ناگریز به بررسی پیشینه ارتباط طبیعی و فرهنگی توس با جوین می باشيم امیدوارم اطاله سخن را سخندانان گرامی بر این حقیر ببخشند.

در سال 54-1353 دو تن از دیرین شناسان به نام های آقایان علی آریانی از ایران و کلود تیبولت از فرانسه طی دو فصل بررسی قدیمی ترین رد پای انسان ابزار ساز را با قدمت تقریبی یک میلیون و هشتصد هزار سال قبل از میلاد تا هشتصد هزار سال قبل از میلاد نه تنها در خراسان و ایران بلکه در آسیا ی جنوب غربی را احراز کردند؛زمان موصوف برابر با دوره ی پاستونس زمین شناسی،که مصادف است با دوره ی پالئوایتیک (Lower palaeoithic پارینه سنگی قدیم) و عصر آشولین و موسترین،دراین دوران تعداد 60 ساطور در حوزه آبریز کشف رود که تداعی کننده دریاجه عظیم در آن دوران بوده؛ و باعث شده انساها در تراسهای رودخانه ای بصورت پادگان و یا داخل غارها ی اطراف کوه های هزار مسجد در شمال و بینالود در جنوب زندگی کنند،حاصل شده است.کما اینکه لوئی  واندنبرگ به نقل از دیرین شناس آمریکائی از دانشگاه پنسیلوانیا بنام کارلتون استانلی کون در غار اندروت زو بز نگان  آثار مربوط به دوره موسترین را شناسائی کرده است.همچنین آقای دکتر عزت ا...نگهبان در نزدیکی مزدوران غار در کیم علی زلفی را بررسی نموده که به استناد ابزار سنگی موجود در محل قدمت آن را به دوران کهن سنگی نسبت داده است.

پیشینه دیرین شناسی دشت جوین در دوران نئولیتیک (نوسنگی)

در سال 1376بر اساس خبر دکتر شهریار عدل ایران شناس مبنی بر رویت سنگ نگاره ای در کوه های غربی جوین، مکانی مشرف به دشت جوین در مدخل یکی از دره های کوه های غربی جوین دارای سنگ هائی عظیم الجثه که سطح صافی دارند قرار دارد؛بر روی این سنگ ها نقوش بز کوهی و حیوانات احتمالا گوشتخوار،نقر شده است ،تصاویر این نقوش برای اولین بار در همایش دبیران تاریخ جوین و مسوولین آموزش و پرورش منطقه در سال 1379به نمایش گذاشته شد،با مطالعه روی این نقوش و مقایسه ی آن ها با سنگ نگارنده داورزن سبزورا،سنگ نگارنده موسوم به شتر سنگ مشهد بر سر راه شاندیز به مشهد در دوران نو سنگی بدون سفال مربوط به حدود 1025 هزار سال قبل از میلاد دارد.وجود این سنگ نگاره ها در این منطقه و شباهت گونه شناسی نقوش با نقوش شتر سنگ مشهد،همچنینارتباط طبیعی کوه های بینالود ُو هزار مسجد با جوین،ممکن است ارتباط فرهنگی ساکنین دشت جوین را در دوران مذکور با دشت توس تقویت کند.در دوران نئولیتیک (نوسنگی)با سفال محوطه های باستانی در دشت جوین شناسائی نگردیدند.

پیشینه باستان شناسی دشت جوین

قدیمی ترین محوطه با استقرار فرهنگی مربوط به هزاره اول قبل از میلاد در محلی موسوم به قوش تپه مجاور ضلع جنوب شرقی شهر نقاب شناسائی گردیده وجود سفالینه های موسوم به خاکستری در محل موید این موضوع است.با این وجود دشت جوین سه هزار سال قدمت استقرار یک جا نشینی انسان دارد0گزارشات بررسی شناسی سبزوار،سال1356به سرپرستی قاشق توحیدی منتشر نشده).

وجه تسمیه بید وبیدخور

ریشه کلمه بید«VEDA»به زبان سانسکریت بر می گردد،در ریگ ودا آورده شده ودا«VEDA»=بید در زبان سانسکریت از ریشه ی وید WIDدانستن مشتق شده است و به معنی دانش است و بطور اخص به معنی دانش الهی یا علم منزل است(نقل بتخلیص ومضمون مقاله ی آقای حسین خسروجردی به نقل از گزیده ی ریگ ودا به تخلیص و ترجمه دکتر سید محمودرضا جلالی ثانیی ص 47).اگر خور را تعریف شده ی خورشید بدانیم ربط تاریخی بید و بیدخور با اساطیر بدست می آید(همان ماخذ بنقل از کتاب پژوهش در اساطیر ایران تالیف مهرداد بهار صص 10و43).

حافظ ابرو می گوید خورسان یعنی آفتاب همچنین خورسان یعنی به آسانی بخور و خراسان را از فرزندان نوح پیغمبر می داند(نقل بتخلیص جغرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو و تالیف شهاب الدین عبدا...خوافی (حافظ عبدا...)تصحیح دکتر غلامرضا و راهرامص10).مرحوم عبدالحمید مولوی می گوید:خراسان آن است که از وی خورآید،وی خور را به معنی خورشید گرفته است.پس بید خور یعنی محل طلوع علم و دانش .

بید در دامنه ارتفاعات جنوبی جوین قرار گرفته و از مناطق ییلاقی خوب جوین و سبزوار محسوب می شود،رودخانه فصلی بید در ایام هفته فصل های تابستان و بهار پائیز پذیرای خیل دوستادران طبیعت است.

وجه تسمیه بهرامیه و جزاندر

اندر در زبان پهلوی «ورثرقن»بوده که در تطور و دگرگونی به «ورهرام»تبدیل شده سپس به «ورهام»و اکنون بهرام است(نقل بتخلیص کتاب جعرافیای تاریخی خراسان در تاریخ حافظ ابرو و تالیف شهاب الدین عبدا...خوافی(حافظ ابرو)تصحیح دکتر غلامرضا و راهرام ص10).

با اضافه کردن یه نسبت به اسم مذکور تبدیل به بهرامیه شده است و در اوستا به ایزد رزم و پیروزی مشهور گردیده،بهرام گور در سبزوار از جایگاه ویژه برخوردار بوده است بطور یکه مولف کتاب تاریخ بیهق می گوید:

«...یعنی مزرعه غله را چون بهرام بن یزدگرد که او را بهرام گور خوانند آنجا نزول کرد فرمود تا آنجا غله و پنبه و امثال این بکشتند(نقل بمضمون :تاریخ بیهق تالیف ابوالحسن علی بن زید بیهقی با تصحیح احمد بهمنیار و مقدمه علامه قزوینی انتشارات فروغی ص36).

خیام هم در اشعار خود اشاره به بهرام گور دارد؛

آن قصر که جمشید دراوجای گرفت          آهـو بـچه کرد و روبه آرام گرفت

بهرام که گور می گرفتی همه عمر         دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

جراندر یا جزندر هم ریشه با بهرام جزندر عربی گزندر و به احتمال قوی گزاندر بوده  یعنی دره ای که در آن درخت گز فراوان بوده است(رباعیات خیام:با تصحیح مقدمه و حواشی:محمدعلی فروغی و قاسم غنی ویرایش بهاءالدین خرمشاهی همراه با ترجمه انگلیسی فیرجرالد انتشارات ناهید ص 100).

وجه تسمیه برغمد

قدیمی ترین متنی که اشاره به وجه تسمیه برغمد کرده است.کتاب تاریخ بیهق تالیف ابن فندق است مولف مذکور می گوید:

«مد در لغت پهلوی بسیار است گویند برغمذ و فریومذ و ششتمذ و انجمذ  در مسترقه اسفندمذ و در نام روزها همین،در زبان فارسی می گویند رذو مذ رذ دانا و بخرد باشد.

فردوسی گوید:

بسی انجمن ساخت با بخردان            هشیوارو کار آزموده ردان

و مذ مدح بقا و مواطن است و آن ایام زمین پاک خوش را مذ می خوانند و رذ مدح مردم بود و مذ  در زبان بسیار در آید».

آب و هوای بسیار عالی برغمد مخصوصا در فصل بهار قابل تحسین است،هنوز که هنوز است این منطقه از آب و هوای خوبی برخوردار است آسیاب های زیادی در مسیر آب برغمد قرار گرفته بوده که در حال حاضر بقایای معماری این آسیاب ها گواهی بر وفور آب این محل بوده است(نقل بتخلیص کتاب تاریخ بیهق  تالیف ابوالحسن علی بن زید بیهقی با مقدمه مرحوم میرزا محمد قزوینی و تصحیح مرحوم احمد بهمنیار صص 37و36).

( لطفاً نظرات ، پيشنهادات و انتقادات خود را در مورد اين مطالب به پست الكترونيكي اينجانب ارسال نموده و نيز چنانچه مطالب ديگري داريد ارسال تا در اين سايت براي مطالعه ي ديگر عزيزان گنجانده شود . از لطف شما سپاسگزارم . (  

info@joveyn.com