جفرافياي اسلام در جوين

بررسی پیشینه تاریخی بر اساس اسناد و شواهد موجود هر محل یا در ارتباط با ما در شهر های مجاور یا در حوزه فرهنگهای کهن بررسی می شود؛ بر این اساس تقسیم بندیهائی در تاریخ پیشنهاد شده از آن جمله:

1- تقسیم بندی دوره ای تاریخ توسط سوممریان به قبل از طوفان نوح و بعد از آن.

2- مورخان اسلامی مانند طبری و حمزه اصفهانی به دوره ی پیامبران و دوره ی شاهان.

3- تقسیم بندی بر اساس خط به ما قبل از تاریخ و دوره ی تاریخی.

4- تقسیم بندی بر اساس یافته های باستان شناسی به عصر سنگ و فلز و تقسیمات کوچکتر هر کدام .

5- تقسیم بر اساس شیوه های معیشتی به شکار،کشاورزی و صنعت.

در بررسی پیشینه تاریخی جوین به روش تطبیقی به تمام موارد مذکور بر اساس شواهد موجود در محل توجه شده،حد الامکان سعی بر آن بوده از دخیل کردن نظرات شخصی بر اساس علایق و سلایق پرهیز گردد،هر چند که این مختصر تاریخ سراسر شکوه جوین را معرفی نمی کند،اما آرزو است سر آغاز تحقیقات چند سویه متخصصان عزیز را در شناساندن جوین مهیا نماید.

پیشینه ی تاریخی جوین

به دلیل فقدان مدارک مکتوب در شرق ایران از آن جمله جوین ناگریز تاریخ این خطه را در لابلای تاریخ اسلامی بررسی می کنیم: دیا کونوف در کتاب تاریخ ماد می نویسد:روایات متاخر قرون وسطی به تقریب متفقد زرتشت از مردم ماد بوده است ولی دربار ویشتاسب جایی که عرصه وعظ و تبلیغ او بوده بلخ (تختگاه باختران،باختران باستان)و یا توس (در خوراسان،پاژثه)قرار داشت(نقل به تخلیص و مضمون: دیاکونوف ام،تاریخ ماد ص54 ترجمه ی کریم کشاورز،تهران،علمی فرهنگی 1371) در تاریخ ایران باستان آمده «بی تردید،می توان گفت پارت عهد قدیم،عبارت از ولایت کنونی:دامغان،شاهرود،جوین،سبزوار،نیشابور،بوده است(نقل به تخلیص و مضمون:پیر نیا حسن(مشیرالدوله)تاریخ ایرات باستان ص2186-2185) همچنین خراسان را از ساتراپهای هخامنشین ذکر کرده است(نقل به تخلیص و مضمون: پیر نیا،حسن فتاریخ ایران باستان ج 2-ص1467) در فهرست ایالات ایران در زمان  دایوش کبیر  که در شش کتیبه آمده،نام ساتراپ پر ثوه نیز ذکر گردیده است که به خراسان شمالی و رضوی امروز منطبق است(نقل به تخلیص و مضمون: ستوده منوچهر،«قلمرو شاهنامه» مجله بررسی های تاریخی س 3 ش 33 مهر ماه 1350 ص96)اعتمادالسلطنه در کتاب تاریخ اشکانیان به نقل از عبر ی ها ابناء بشر را از نسل فرزندان نوح بنامهای حام،سام و یافت نقل و قول کرده که اسکیث ها یا اشکانیان را از فرزندان نوح یافت می داند و حدود این قوم را به نقل ار ژرژرلنس از منطقه خوار در سمنان فعلی تا دامغان،شاهرود،بسطام،سبزوار،نیشابور،مشهد،ترشیز و سایر بلاد خراسان همه را داخل مملکت پارت می داند(نقل به تخلیص و مضمون: درالتیجان فی تاریخ بنی الاشکان (تاریخ اشکانیان)تالیف محمدحسن خان اعتمادالسلطنه به کوشش و اهتمام نعمت احمدی چاپ اول1371-114)بدیهی  ست  جوین هم شامل این مناطق می شده است.اردشیر بابکان پس از غلبه بر اردوان پنجم آخرین پادشاه اشکانی و تاسیس دولت ساسانی به مناطق شرقی کشور از جمله سیستان و گرگان لشکر کشیها کردو توانست بقایای حکومت اشکانی را نیز در این مناطق از بین برده،این مناطق را نیز در قلمرو دولت ساسانی دراورد،چنانچه شاپور اول دومین پادشاه این سلسله نیز در ناحیه نیشابور فرمانروایی به نام پهلیژک را کشت و دستور به ساخت شهر نیشابور داد در دوره ساسانیان چند محوطه ی تاریخی باستانی در جوین شناسائی شده،این محوطه ها با وجود آتشکده موسوم به آذربرزین مهرAitur buraen mitr  موسوم به چهار طاقی خانه ی دیو،همچنین قصه کاشتن سرو فریومد و ترشیز توسط زرتشت پیغامبر در محلهای مذکور(نقل به تخلیص مضمون: ایران در زمان ساسانیان ،کریستن سن،رشید یاسمی،تهران،دنیای کتاب1370)گرچه زادگاه و زیستگاه واقعی زرتشت دقیقا معاوم نشده و سرزمین های گوناگونی از ایران زمین را زادگاه و زیستگاه آن پیامبر ایرانی دانسته اند،اما گفته شده که دربار ویشتاسب که بعضی او را همان گشتاسب و حامی زرتشت دانسته اند بلخ یا توس و به هر حال خراسان بوده است(نقل به تخلیص و مضمون:توحیدی،قائق،گزارش بررسی شناسائی باستان شناسی سبزوار1356به نقل از بندهشن  و برهان قاطع ذیل برزین مهر).و وجود نامها و بناهائی چون مسجد خسروشیر جوین،خسروگرد بیهق و خسرو آباد داورزن که به تصریح کتاب تاریخ بیهق را تا حدودی روشن تر کرده است(نقل به تخلیص و مضمون: تاریخ بیهق تالیف ابوالحسن علی بن زید بیهقی،تصحیح احمد بهمنیار ص44،43،همچنین کتاب پاژ شماره 14،13 تالیف دکتر محمد جعفر یا حقی و دیگران مقاله توس در دوره اسلامی از دیدگاه باستان سناسی مربوط به آقای سیدی و لباف، همچنین فرهنگ معین ذیل ویشتاسب).

جرافیای تاریخی جوین در دوره اسلامی:

براساس متون اقدام واصح برای جوین و حاکم نشین آن تعاریف زیادی آورده شده از آن جمله:یعغوبی متوفی به سال284ق در کتابالبلدان(نقل بتخلیص:کتاب یعقوبی(احمدبن یعقوب)ترجمه دکتر محمد ابراهیم آیتی،تهران بنگاه ترجمه و نشر کتاب 1356ص)در توصیف حدود توس آن را از بحر دیلم(دریای خزر)تا قومس(دامغان)،تا سرخس ذکر کرده است،بر این اساس در آن دوران جوین قسمتی از توس و توس اس حاکم نشینان نیشابور بوده است(نقل تبخلیص:کتاب تاریخ نیشابور،تالیف موید ثابتی،انتشارات انجمن آثارملی)لذا جوین را ولایتی از نیشابور ذکر کرده اند،در تاریخ بیهق به هنگام توصیف بخش سوم از بخشهای دوازده گانه بیهق منتهی الیه شمالی این بخش را متصل به ناحیه جوین دانسته است(نقل بتخلص:کتاب تاریخ بیهق،تالیف اوبالحسن علی ابن زید بیهقی،تصحیح احمد بهمنیار ص36و35).

حافظ ابرو جوین را ولایتی مستقل ذکر کرده است(نقل بتخلیص:کتاب جغرافیای تاریخی خراسان،حافظ ابرو،تصحیح غلامرضا ورهرام ص 70و69)حمدا... مستوفی در کتاب نزهه القلوب جوین را از توابع بیهق ذکر کرده است(نقل بتخلیص:کتاب نزهه القلوب حمدا...مستوفی،تصحیح گای لیستراج،تهران دنیای کتاب 1362) صاحب کتاب مراه البادان طول جوین را در جهت شرقی و غربی حدودا 120کیلومتر و عرض آن در جهت شمالی و جنوبی حدودا20کیلومتر ذکر کرده است(نقل بتخلیص :کتاب مراه البلدان ،اعتماد السلطنه ص2296).

در مراه البلدان آمده:

نگارنده گوید جوین خراسان از طرف شمال محدود است به آلاداغ،جاجرم،اسفراین،از طرف جنوب به راه شارع عام خراسان که گونه الهاک و عباس آبادمزینان مه باشد.از طرف شرق به سبزوار و از طرف مغرب به بسطام و آن ولایتی ست در این زمان مشتمل بر هفتاد پارچه قریه و قلعه و طول این ولایت از مشرق به مغرب بیست فرسنگ و منتها عرض آن دو فرسنگ الی سه فرسنگ(نقل بخلیص:مراه البلدان،اعتمادالسلطنه ص 2297-2296) بر اساس سفالینه های موجود در لایه های سطحی تپه های اسلامی جوین (نقل بتخلیص:گزارش بررسی شناسی باستان شناسی سبزوار سال 1365 فائق توحیدی) ریشه های زندگی در این مناطق به قرون چهارم ه.ق می رسد،از انهدام ابنیه و آثار معماری تپه ای به ارتفاع حدودا 12متر نسبت به سطح زمین در بحرآباد موجود است، مخصوصا با تصریحات متون تاریخی حاکم نشین بودن بحرآباد و بیسجرد و آق قلعه در قرون چهارم تا نهم هجری قابل بررسی است(نقل بتخلص:همان ماخذ)،هم دوره این آثار،آثار سفال قرن چهارم تا دوره صفویه در آزادوار قابل بررسی ست،در دوره مغول فریومد از توابع جوین بوده لذا حاکم نشینی جوین به این محل منتقل می شود(نقل بتخلیص:مراه البلدان،اعتتماد السلطنه ص 2297-2296).همچنین بر بقایای معماری آق قلعه در دوره صفویه ساخت و سازهایی صورت گرفته که نشان توجه حکومت به آق قلعه بوده(گزارش منتشر شده گمانه زنی باستان شناسی آق قلعه به سرپرستی آقای لباف خانیکی)،در دوره قاجاریه الهیار خان بر جوین حکومت می کرده که پس از ساخت برج و بارو شهر جغتای به دلیل فرار از مسولین حکومتی به آق قلعه پناه می برد و در آنجا به دستور فتحعلی شاه قاجار سرکوب می شود و دخترش بنام طرلان خاتون به حرم فتحعلی شاه در می آید(نقل تخلیص:مراه البلدان صفحات قبل)،آخرین ویرانی بر آق قلعه به حکم فتحعلی شاه به هنگام دستگیری الهیار خان قلیچی صورت گرفته است(ماخذ پیشین)براساس منابع تاریخی آق قلعه در دوران افشاریه و زندیه اهمیت پیدا می کند و حاکم نشین جوین از این زمان تا دوران حکومت محمد شاه قاجار (1250تا1264ه.ق)آق قلعه بوده است.علت اصلی ویرانی آق قلعه در ماجرایه فتنه سالار بودکه پس از پیوستن سلیمان آقا قلیچی نوه ی الهیار خان و حاکم جوین به سالار و شکست او از نیروهای دولتی در جغتای، آق قلعه نیز که مرکز شورشیان و مقاومت در برابر نیروهای دولتی بود فتح شده بود و به دستور حسام السلطنه حاکم خراسان به سال 1266ه.ق  تخریب می شود(محمدتقی السان الملک سپهر،ناسخ التواریخ،به اهتمام جمشید کیانفر تهران انتشارات اساطیر،1377،ج3،ص992ج دوم  ص 882و محمد جعفرابن محمد حسین نائینی ،جامع جعفری،به کوشش ایرج افشار،انجمن آثار ملی،تهران 1353،ص 109تا116).بیهقی در توصیف حدود بخش سوم بیهق از توابع دوازده  گانه می گوید: نودیه دواندروهی  قریه الائمه دیگر مزارع  و ینابیع باشد و آن متصل بود بناحیت جوین از عرض(ابن فندق،تاریخ بیهق ص 34)همچنین می گوید:و جماعتی از طوس و اسفراین و جوین جمع شدند و روی بقصبه می نهادند و بر تخریب این،بقعت بیعت پیوستند و کاریزها انباشته گردانیدند فی شهورسنه ثمان و سبعین و ثلثمانه و ...(همان ماخذ ص 267-51)این مورد هم دلالت بر مستقل بودن جوین در قرن 6 ق دارد همچنین جاجرم را از توابع جوین ذکر کرده است(یاقوت حموی،معجم البلدان ج 2ص 165).جوین دارای مهر حکومتی ثلاث شامل جغتای ،بام و صفی آباد و میان آباد بوده است و در سال 1316ه رسما بخشداری در آنجا تاسیس می شود و به عنوان یکی از بخشهای پنج گانه سبزوار خدمات دهی می کند،در کتاب فرهنگ آبادیها،جوین را از آبادیهای سبزوار آورده اند(نقل بتخلیص:فرهنگ آبادیها ،دکتر محمد حسین پاپلی ص126) آقای مفخم جوین را از توابع سبزورا  می دانسته(نقل بتخلیص:فرهنگ آبادیها ی ایران،دکتر لطف ا...مفخم ص119)علامه دهخدا جوین را از توابع پنج گانه سبزوار ذکر کرده است (نقل بتخلیص:لغت نامه دهخدا ذیل کلمه جوین)فرهنگ جغرافیای ایران جلد نهم جوین را از توابع سبزوار ذکر کرده است(نقل بتخلیص:فرهنگ جغرافیای ایران ج9 ص 98).

آغاز دوره اسلامی در جوین

با فرار یزد گرد به خراسان و وقایع صورت گرفته در این خطه وضعیت تاریخ اسلامی خراسان نسبت به دوران قبل از اسلامی و پیش از تاریخ روشنتر است که به کمک متون تاریخ و جغرافیا وآثار بجا مانده از حرکت فرهنگی انسانها این دوره در تاریخ جوین مورد مطالعه قرار می گیرد.

مورخین تاریخ وجغرافیا متفق القولند،ناحیه بیهق و باالطبع جوین پس از ورود اسلام به این منطقه،غربی ترین ناحیه خراسان بزرگ و مربوط به ایالت نیشابور یکی از بخشهای چهارگانه خراسان بزرگ بوده است از آن جمله:

صاحبان کتاب:المسالک و الممالک(ابن خرداد به ابوالقاسم عبدا...السمالک والممالک ص24) مسالک الممالک(اصطخری.ابواسحاق ابراهیم،مسالک الممالک.ص 201،223،205) احسن التقاسیم(مقدسی،ابوعبدا...محمداحسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم ص535)صوره الارض(ابن حوقل،محمد،صوره الارض ص363)تاریخ بیهقی(بیهقی،ابوالفضل،تاریخ بیهقی ص37و44)تاریخ نیشابور(حاکم نیشابوری،تاریخ نیشابور،ص174)معجم البلدان(یاقوت حموی،معجم البلدان،ذیل کلمه بیهق) تاریخ بیهق(قل بتخلیص:فرهنگ آبادیها ی ایران،دکتر لطف ا...مفخم ص119) الکامل (قل بتخلیص:لغت نامه دهخدا ذیل کلمه جوین) تقویم البلدان (ابولفداء،عمادالدین اسماعیل،تقویم البلدان،ص442،509،523)آثار البلاد(قزوینی ذکریا محمدبن محمود،آثارالبلاد.ص339)نخبه الدهر(انصاری دمشقی،شمس الدین،نخبه الدهر.ص851)نزهه القلوب(مستوفی،حمدا...نزهه القلوب.ص 150،149) مراصد الاطلاع (بغدادی،صفی الدین،مراصد اطلاع. جلد1ص247)بستان السیاحه (شیروانی،زین العابدین،بستان السیاحه ص178،206)گنج دانش (حکیم،میرزا محمد تقی،گنج دانش،ص186،176)ترکستان نامه (بار تولد،ترکستان نامه،ج 1 ص 93،72،51) جغرافیای تاریخی سرزمینهای خلافت شرق(لسترنج،جغرافیای تاریخی خلافت شرق.ص417) جغرافیای تاریخی خراسان(جغرافیای تاریخی خراسان،حافظ ابرو،ص 70،69) به گفته ابو حنیفه دینوری،یزدگرد سوم که در این زمان با گروهی از ایرانیان برای سر کوب مردم استخر به آنجا رفته بود در جنگ عثمان بن ابی الماص و عبدا...عاص شکست خورد به خراسان گریخت(دینوری،ابوحنیفه،احمدبن داوود،اخبارالطول.ص4179در تاریخ نیشابور مذکور است سپاهیان عرب به ریاست احنف ابن قیس مامور فتح خراسان بودند و به سرعت یزدگرد را تعغیب می کردند و آن پادشاه چون خبر نزدیکی اعراب را به نیشابور شنید عازم توس شد(موید ثابتی،سیدعلی،تاریخ نیشابور ص73 همچنین عبدالحسین زرین کوب در کتاب تاریخ مردم ایران قبل از اسلام ص 175 تا534 تاریخ بیهق ص 44).صاحب کتاب بستان السیاحه آورده:عبدا...اکثر بلاد خراسان رامانند نیشابور،سبزوار،و جوین و با خزر بعضی را به صلح و برخی را به عنف مسخر نمود(بستان السیاحه،حاجی زین العابدین شیروانی،تهران،ناشرین کتابخانه های سنایی و محمودی 1351 ص 206،178)یزدگرد سوم آخرین پلدشاه ساسانی در سال 28ه.ق در طی شکست سپاه ایران از اعراب به بیهق آمد حمله اعراب به بیهق در عصر خلافت عثمان بود و مردم بیهق سپاه مهاجم اعراب را که سرداری اسودبن کلثوم عدوی(از سرداران عبدا...بن عامروالی بصره)به خراسان حمله کرده بودند و خود او را کشتند اما سرانجام فتح بیهق توسط برادرش ادهم از ماموران عبدا... بن عامر در سالهای 30یا31ه.ق به اتمام رسید(احمدبن یحیی بلاذری،فتوح البلدان ،ترجمه دکتر محمد توکل تهران ،نشر فقره 1367ص 526 همچنین تاریخ بیهق ص 44 و کتاب پاژشماره 14،13 ص 30،29)با این اوصاف می توان گفت ممکن است فتح جوین هم در سال 30 یا 31 ه.ق برابر زمامداری عثمان صورت گرفته باشد و آغاز اسلام در جوین سال30یا 31ه.ق است.

   (لطفاً نظرات ، پيشنهادات و انتقادات خود را در مورد اين مطالب به پست الكترونيكي اينجانب ارسال نموده و نيز چنانچه مطالب ديگري داريد ارسال تا در اين سايت براي مطالعه ي ديگر عزيزان گنجانده شود . از لطف شما سپاسگزارم .( 

 info@joveyn.com

پست الکترونيک مدير سايت :

info@joveyn.com

طراح و مدير سايت :

www.joveyn.com

شماره تماسهاي شهرداري نقاب :

5222111      و      5222365     

کد شهرستان :